Vier doe-het-zelf loopbaanboeken

Tom Luken

[Ongeveer deze tekst is gepubliceerd in het tijdschrift Loopbaan, jaargang 6, nr. 5 (april 2001), p. 6-9.]

 

In deze bijdrage worden vier recente boeken besproken, waarmee mensen zelf hun loopbaan kunnen plannen. Wie schrijven deze boeken? Voor wie zijn ze bedoeld en wat beogen ze? Wat staat erin? Hoe kunnen ze beoordeeld worden? En wat kan de loopbaanadviseur ermee?

 

1. Welke kleur heeft jouw parachute: Een praktisch handboek voor werkzoekers en carrièreplanners.

Richard N. Bolles (Uitgeverij Nieuwezijds, Amsterdam, 2000; f 45,-)

Over de auteur

Bolles (1928) is Anglicaans geestelijke. Hij heeft fortuin gemaakt met zijn 'Parachute'. De eerste editie bestond in 1970 uit honderd exemplaren, die Bolles, zelf net ontslagen bij de kathedraal van San Francisco, in eigen beheer uitgaf. Hij werd hiermee grondlegger van het verschijnsel outplacement. Inmiddels zijn er van de steeds geactualiseerde edities wereldwijd zes miljoen exemplaren verkocht. Het is daarmee ongetwijfeld het meest gelezen boek over werk zoeken dat er bestaat.

Uitgangspunten

Voornaamste doel van het boek is mensen via een overzichtelijk stappenplan werk te laten veroveren. De kern van de aanpak is: "Hoe minder u op uw droom afdingt .... des te groter is uw kans te vinden wat u zoekt." (p. 126) Het boek helpt de lezer stapsgewijs te achterhalen wat hij of zij echt het liefst wil. Doorlopend wordt de lezer opgepept om op zichzelf te vertrouwen en initiatief te nemen om het eigen doel te bereiken.

Inhoud

Bolles start zijn boek met een kritiek op 'ons primitieve systeem van werk zoeken', dat veel weg heeft van een 'loterij'. Als men, zoals velen, slechts reageert op personeelsadvertenties, of als men via open sollicitaties grote aantallen curricula vitae verstuurt, dan loopt men grote kans een 'afwijzingsshock' op te lopen. Ook van arbeidsbemiddelingsbureaus kan de werkzoekende volgens Bolles doorgaans weinig goeds verwachten.

Hiertegenover stelt de auteur een 'creatieve aanpak', gebaseerd op ideeën van wijlen John Crystal, bekend van de Crystal-Barkley methode die tegenwoordig in Nederland opnieuw in zwang is. 'Drie geheimen van succesvol zoeken naar werk' (p. 39) vormen de kern van deze aanpak. Het gaat om het beantwoorden van de volgende drie vragen.

  1. WAT hebt u de wereld te bieden? Het gaat hier vooral om het in kaart brengen van de eigen vaardigheden.
  2. WAAR wilt u die vaardigheden het liefst gebruiken? Met 'waar' wordt niet alleen gedoeld op de plaats, maar ook op het terrein of kennisgebied.
  3. HOE krijgt u zo'n baan? Volgens Bolles werkt persoonlijk contact met degene die binnen het gewenste bedrijf bevoegd is om mensen aan te nemen, het best. Dit hoofdstuk geeft tips hoe men het bedrijf 'binnen kan dringen'. Plus adviezen over sollicitatiegesprekken, onderhandelen e.d.

De tekst bestaat grotendeels uit beschouwingen, adviezen, bemoediging en geruststellende gedachten, brieven van dankbare lezers, illustraties en ook oefeningen. De lezer wordt aangesproken met 'u'.

In appendices geeft Bolles o.m. adviezen over het kiezen van een loopbaanadviseur en over het vinden van een levensroeping in samenhang met het geloof.

Beoordeling

Bolles' boek ziet er mooi en goed verzorgd uit, mede dankzij de zeer talrijke illustraties. Het gaat hierbij vooral om tekeningen die met een milde humor de sfeer van ongeveer een eeuw geleden oproepen. De inhoud van het boek is zinnig en bewezen effectief.

Van de andere kant is Bolles boek 'Amerikaans' gebleven. In het voorwoord van de Nederlandse editie wordt direct gewezen op het feit dat in het boek aan het geloof wordt gerefereerd, maar persoonlijk vond ik dit niet storend, omdat dit aspect door Bolles netjes in een appendix is weggewerkt. Storender vond ik de brieven van dankbare lezers, het schermen met ongeloofwaardige succespercentages en het geven van adviezen die in de Nederlandse situatie op z'n minst dubieus zijn. Bijvoorbeeld: bel vóór acht uur 's ochtends of na vijf uur 's middags (dan heb je meer kans om de manager rechtstreeks aan de lijn te krijgen en niet door een receptioniste afgepoeierd te worden), bel voor een spiegel om te controleren of je wel glimlacht (p. 143) en schrijf altijd, nog dezelfde avond, een bedankbriefje aan iedereen met wie je in het bedrijf te maken hebt gehad, ook aan de secretaresse. Om volgens Bolles' recept binnen te dringen in organisaties moet de lezer behoorlijk assertief zijn....

 

2. Loopbaanzelfsturing: Bezieling en vitaliteit.

Ad Hoogendijk (Uitgeverij Business Contact, Amsterdam/Antwerpen, 2000; f 39,90)

Over de auteur

Ad Hoogendijk (1950) studeerde filosofie en menswetenschappen en richtte in 1987 Adviesbureau Hoogendijk op. In 1991 publiceerde hij het boek 'Filosofie voor managers'.

Uitgangspunten

Uitgangspunt is dat mensen primair creërende wezens zijn. Wie een oplossing voor loopbaanvragen wil vinden die ook op langere termijn voldoet, moet het meest vitaliserende loopbaanperspectief verhelderen. Het boek richt zich niet zo zeer op mensen die hun kwaliteiten in kaart willen brengen of willen leren solliciteren, maar op 'loopbaanzelfstuurders die geïnteresseerd zijn in wat ze willen' (p. 10).

Inhoud

Hoogendijk vertrekt in zijn boek vanuit een beschouwing over arbeid in de postmoderne samenleving. Vanuit de metafoor van het leven als treinreis en een stukje levenslooppsychologie probeert de auteur vervolgens de lezer (die hij met je aanspreekt) tot zelfsturing aan te moedigen. Hiertoe biedt hij enkele eenvoudige doch krachtige 'modellen' aan, waarmee de persoon vooral zichzelf kan analyseren. Een voorbeeld hiervan is de 'elementenvierhoek', die bestaat uit vuur (wat staat voor passie, vitaliteit), lucht (denken, ideeën), water (communiceren, mensgerichtheid) en aarde (nut, concretisering). Mensen kunnen getypeerd worden door de wijze waarop de vier elementen samenspelen. Iemand bij wie de as vuur-water de as lucht-aarde domineert, is bijv. een 'ongeleid projectiel'.

De lezer die hierdoor aangesproken wordt en de modellen op zichzelf en op het eigen leven toepast, verkent de bronnen van de eigen vitaliteit en wordt door de auteur aangespoord 'je hart te volgen'. Via een aantal tips op het gebied van netwerken, solliciteren en zelfstandig ondernemen wordt toegewerkt naar realisering van het meest vitaliserende loopbaanperspectief.

Achter in het boek zijn bij elk hoofdstuk vragen en opdrachten opgenomen die de lezer kunnen helpen de stof te verwerken en toe te passen.

Beoordeling

In eerste instantie kreeg ik bij dit boek de indruk dat de (overigens officieel gedeponeerde) modellen een te overheersende rol spelen. Alsof de auteur aan een soort indelings- of schematiseringsdwang lijdt, die hij aan de lezer probeert over te dragen. Het boek is echter goed leesbaar (ook omdat de vragen en opdrachten achterin zijn geplaatst) en komt over als consequent en sympathiek. Hoogendijk werkt aan de realisering van zijn eigen utopie: een wereld van creativiteit en vriendschap, waarin mensen voor hun plezier en voor elkaar werken.

 

3. Waardevol werk: Richting geven aan je loopbaan.

Marinka Kuijpers (Uitgeverij Nieuwezijds, Amsterdam, 2000; f 39,90)

Over de auteur

Marinka Kuijpers is als aio verbonden aan de faculteit Toegepaste Onderwijskunde van de Universiteit Twente, waar zij in het kader van haar dissertatie onderzoek doet naar loopbaanontwikkeling.

Uitgangspunten

'Waardevol werk' kan worden opgevat als een praktische uitwerking van het begrippenkader dat de laatste jaren onder auspiciën van het LDC ontwikkeld is. Kernbegrippen hierin zijn levensthema's, kerndilemma's en de indeling van arbeid in arbeidsgebieden, werksoorten en werkvelden. Het boek is bedoeld "voor mensen met enige levens- en werkervaring, die bereid en in staat zijn om over zichzelf na te denken en veel tijd willen investeren in hun loopbaan."(p. 3)

Inhoud

Systematisch leidt Kuijpers de lezer door de volgende fasen:

  1. explicitering van de loopbaanvragen
  2. zelfreflectie
  3. werkoriëntatie
  4. zelfsturing (uitmondend in een loopbaanplan)
  5. zelfprofilering (een hoofdstuk over netwerken, solliciteren en profilering in het vervolg van de loopbaan)

In de tekst wisselen beschouwingen, voorbeelden en (vooral) opdrachten elkaar af. De lezer wordt met je aangesproken. Het boek is (als enige van de vier) niet voorzien van een register of index.

Beoordeling

Sterk punt van Kuijpers' boek is dat het logisch is opgebouwd op een stevig theoretisch fundament. Een nadeel is, dat veel lezers het vermoedelijk als een rijstebrijberg zullen ervaren. Humor ontbreekt. De omslag (een zandwoestijn) is prachtig maar lijkt ook te symboliseren hoe moeizaam het plannen van een loopbaan wordt opgevat. Het eerste hoofdstuk alleen al bevat zeven opdrachten 'die essentieel zijn en die je zeker moet doen'. Een aantal ervan zijn onduidelijk, schools en/of veel te tijdrovend. Bijv: "Probeer na te gaan of je politieke, economische of wetenschappelijke ontwikkelingen kunt vinden die te maken kunnen hebben met het werk dat je wenst, doet of gedaan hebt.... Als je een cijfer moest geven voor jouw loopbaanontwikkeling tot nu toe, scoor je dan voldoende of onvoldoende? Waar heeft dit mee te maken?.... Bedenk tien situaties waarin je de afgelopen weken iets hebt geleerd." Ik vrees dat bij de serieuze lezer alle energie op is, voordat een vraagstelling is geformuleerd.

4. Alles over loopbaanplanning.

Dr. Jack J.R. van Minden (Uitgeverij Business Contact, Amsterdam/Antwerpen, 2000; f 39,90)

Over de auteur

Jack van Minden (1947) is de enige psycholoog in dit gezelschap van loopbaanboekenschrijvers. In 1985 richtte hij Psycom op, een bureau dat voornamelijk op het gebied van trainingen actief is. In psychologenkringen is Van Minden omstreden vanwege het feit dat hij cliënten volgens het Nederlands Instituut van Psychologen veel te uitgebreid traint voor psychologische tests. Van Minden is tevens bekend van de serie boeken van zijn hand (Alles over psychologische tests, Alles over salarisonderhandelingen, Alles over selectiegesprekken, etc.).

Uitgangspunten

'Alles over loopbaanplanning' is geschreven "voor iedereen die met een werkprobleem zit of denkt daarmee geconfronteerd te worden". Het is "een baken in de koude en donkere zee" en "ook erg geschikt voor personen die zichzelf een 'oneerlijke' voorsprong willen geven". Uitgangspunt is dat de persoon de enige expert is op het gebied van zichzelf, maar dat deze wel wat hulp in de vorm van een praktische handleiding kan gebruiken.

Inhoud

Het boek van Van Minden bestaat uit hoofdstukken die een relatief breed terrein beslaan: de turbulente tijden, de toekomst, ontslagen worden, burnout, wat kunt u en wie bent u, netwerken, salarisonderhandeling etc. Het boek staat boordevol in de tekst verwerkte tips, oefeningen, invulschema's, lange lijsten met aandachtspunten, stukjes toegepaste psychologie etc.

Beoordeling

Van Mindens boek maakt om mij een rommelige en oppervlakkige indruk. Conceptueel is het niet sterk, bijv. als willen en kunnen door elkaar worden gehaald en als psychologische begrippen worden gedefinieerd. In sommige opzichten lijkt het nog Amerikaanser dan Bolles' Parachute, bijv. als de auteur in de tekst herhaaldelijk reclame maakt voor zijn eigen boeken. Er staan zeker nuttige oefeningen in, maar de tips en aandachtspunten zijn vaak clichés of anderszins waardeloos ("Bent u bekwaam in de omgang met de moderne elektronische media zoals internet? Als u nog niet over die vaardigheid beschikt, wordt het hoog tijd deze te verwerven." "Tip: Een alternatief voor het opstarten van een eigen bedrijf is een lopend bedrijf overnemen. Iets voor u?" "Om over na te denken: Mijmert u ook wel eens over de toekomst? Niet meer doen. Probeer uw gedachten te kanaliseren, zodat er iets moois te voorschijn kan komen."). Enkele adviezen zijn ronduit onzinnig, bijv. als Van Minden de lezer die moeite heeft met netwerken, in overweging geeft om 'per ongeluk' een drankje te morsen op de kleding van de persoon met wie hij in contact wil komen! (p. 244) Van Minden is de enige van de vier auteurs die het luchtig houdt en probeert er een leuk boek van te maken, maar het laatstgenoemde advies is toch echt serieus bedoeld...

Conclusie

De beelden die in de besproken uitgaven gebruikt worden, spreken boekdelen: een zandwoestijn, een koude en donkere zee of de peilloze diepte waarin de parachutist springt.... Het plannen van een loopbaan is geen eenvoudige zaak. De boeken kunnen de doe-het-zelf loopbaanplanner helpen. Zij bieden enige structuur, inzicht in mens en arbeid, stimulans voor reflectie en bovenal veel peptalk. Zij stellen echter hoge eisen aan zelfwerkzaamheid, creativiteit, assertiviteit en doorzettingsvermogen.

Het boek van Bolles oogt het aantrekkelijkst, Kuijpers is het grondigst, Van Minden het luchtigst, maar Hoogendijk vind ik al met al het best, omdat het het meest leesbaar, inspirerend en coherent is. Een loopbaanadviseur die zich wil bezinnen op de eigen loopbaan, zou ik dit boek aanraden. Het boek van Kuijpers kan voor de adviseur nuttig zijn als praktische uitwerking van 'de' actuele theorie. Het kan ideeën geven voor vernieuwing van het arsenaal begeleidingsmethoden dat men gebruikt. 'Leken' kunnen ook gebaat zijn met de boeken van Bolles en Van Minden. Bolles vind ik beter, maar bij lagere functie-/opleidingsniveaus of mensen die zich vlot en breed willen oriënteren, komt Van Minden in aanmerking.

 

Tom Luken is loopbaanpsycholoog, zelfstandig gevestigd te Amsterdam.